این اثر، از جمله کتاب هایى است که با موضوعى متنوع در پژوهشگاه به چاپ رسیده است. مؤلفانِ آن، دکتر جان الله کریمى و دکتر مرضیه یحیى پور ــ دو تن از استادان برجسته زبان و ادبیات روسى دانشگاه تهران ــ هستند و پیداست که با علاقه مندى به این کار دست زده اند.

کتاب، با پیش گفتارى درباره تأثیرپذیرى ادب روسیه از ادب شرقى آغاز مى شود، سپس مؤلفان ضمن ذکر مقدمه اى از جایگاه ویژه پوشکین در ادبیات روسیه ــ به عنوان پایه گذارِ زبان ادبى معاصر این سرزمین ــ از میزان تأثیرگذارى او بر معاصران خود و آیندگان سخن مى گویند. این اثر، در دو بخش تنظیم شده است: زندگى و آثارِ پوشکین، نقش شرق در آثار پوشکین و منابع الهام وى.

در بخشِ نخست، به تربیت و پرورش شاعر در خانواده اى اشرافى و با فرهنگ اشاره شده که در شکل گیرى شخصیت هنرى و ادبى وى سخت مؤثر بوده است. پوشکین از طریق کتابخانه غنىِ خانه پدرى و در سایه مطالعه پى گیر در ادبیات سرزمین مادرى، همچنین ادبیاتِ دیگر سرزمین ها، و قصه هاى عامیانه اى که از دایه خود مى شنید، با چهره هاى بزرگ ادبیات جهان و گنجینه داستان ها و افسانه هاى کهن، خوگر شد. همچنین در مدرسه لیسّه، مدرسه ویژه اشراف زادگان، با رویدادهاى بزرگ جهان و مسائلى همچون دفاع از وطن، آزادى، قیام و... آشنا شد. وى بارها به سبب هم صدایى با دکابریست ها و سرودن شعرهاى تند سیاسى و انقلابى تنبیه و تبعید شد؛ و شاید این همه در شکل گرفتن رمان زیباى یوگنى آنِگین (اوژنى اونِگین) که آن را دانشنامه زندگى روسى دانسته اند، بى تأثیر نبود.

این کتاب به عنوان یکى از جلوه هاى تأثیر ادب و فرهنگ شرق در ادب و هنر دیگر سرزمین ها، از اهمیت بسیارى برخوردار است و در معرفى پوشکین و آثارِ او به خوانندگان، موفقیت آمیز به نظر مى رسد. هر چند روى جلد این اثر عنوانِ «تألیف» به چشم مى خورد، صاحبانِ آن بخشى از آن را که بیشتر درباره زندگى پوشکین است تألیف، و بخشى دیگر را که به معرفى شعرهاى وى مربوط است، ترجمه کرده اند و بهتر بود که روى جلد، عنوانِ «تألیف و ترجمه» ذکر مى شد.

زبان این کتاب، ساده و نزدیک به زبانِ معیار است، اما گاه عنان کلام از دست صاحبان آن خارج مى شود و از ترکیب هایى بهره مى گیرند که گرده/گرته بردارى از زبانِ بیگانه به شمار مى آید، مانند: پیاده کردن، در جمله زیر: «افکار و احساسات خود را با نقاشى بر روى کاغذ پیاده مى کرد.» (ص 39، س 12)؛ یا: در ارتباط با، در این جمله: «در سال هاى اخیر ارتباطات ادبى پوشکین را با جدیت مطالعه، و آثار او را در ارتباط با آثار نویسندگان... بررسى کرده اند.» (ص 9، س 13)؛ یا: ذوق و شوقِ مثال زدنى، در این جمله: «آنچنان که آنها با ذوق و شوقِ مثال زدنى در بحث شرکت مى کنند.» (همان، س 7). همچنین گاه جمله هایى به کار مى برند که ناویراسته به نظر مى رسد و احتمالاً از کنار آنها با شتاب گذشته اند، مانند: «اگر چه پوشکین در شمارِ یکى از... محسوب مى شود» (ص 10، س 2) که در اینجا واژه «در شمار» زائد به نظر مى رسد. یا در عبارت زیر که حرف اضافه «از» بى توجه به نیاز زبانى به کار رفته و جمله را نامفهوم کرده است: «در نامه هاى پوشکین مطالبى از همدردى وى با برادرانِ سیاهپوش و نیز از آزادى سریع از بردگىِ طاقت فرسا دیده مى شود» که ظاهرا مرادِ نویسندگان «مطالبى درباره همدردى وى با... و آزادى سریع از بردگى» بوده است.

ترجمه شعرها نیز نسبتا سلیس و روان است و براى پیروى از اصلِ روسى، ظاهرا با تلاش و زحمت بسیار براساس وزن هاى عروضى تنظیم شده است، و هر چند صاحبان اثر از این امر خرسند به نظر مى رسند، از آنجا که بازى هاى زبانى و رفتار هر شاعر با واژگان، ویژه خود اوست و به زبانى دیگر ترجمه پذیر نیست، شاید بهتر بود برگردانِ شعرها با توجه به معیارهاى ذاتى و درونى و نیز شکل بندى نهایى آن که ویژه زبانِ روسى است، بدون اسارت در بندِ وزن و قافیه صورت مى گرفت. به ویژه در مورد شاعران بزرگى که با شگردهاى هنرمندانه واژگان را به نظم مى کشند و شاهکارى ادبى پدید مى آورند، ترجمه منظوم مى تواند اثرِ هنرىِ برجسته اى را به اثرى متوسط یا کمتر از آن تبدیل کند. در ترجمه منثور در نشان دادن تصویرها و حالت ها و آوردنِ واژگانِ متناظر با اصل دستِ مترجم بازتر است و در حقیقت، ترجمه به اصل نزدیک تر مى شود و شعر از قالبِ تصنعى و بازساخته بیرون مى آید و معنا رساتر مى شود. به نظر مى رسد که پایبندى به وزن و قافیه اشکال هایى هم از نظر معنایى و هم از نظر لفظى در بعضى شعرهاى این مجموعه پدید آورده است چنانکه در بیت زیر:

آنان که با محاسبه انفاق مى کنند

وجدانِ خود به قیمتِ ناچیز داده اند(ص 116، س 1)

واژه «محاسبه» نارسا است و ظاهرا مراد شاعر کسانى هستند که تنگ نظرانه و حسابگرانه بخشش و انفاق مى کنند. همچنین در بیت زیر، مصرع دوم از وزن خارج است:

دوان دوان سوى نخلِ کویر راهى شد

و آب زد به زبان و چشمِ تشنه خویش(ص 120، س 7 و 8)

یا در بیت زیر که به ضرورت شعر، واژه «مافیه» به غلط به جاى واژه «مافیها» به کار رفته است:

گذارید دنیا و مافیه را

مبادا برنجد رسول خد(ص 84، س 3)

با این حال، شاید بتوان گفت که قافیه بندى و وزن بخشى به شعرهاى این اثر در بیشتر موارد با مهارت انجام شده است. نیز در خور ذکر است که این کتاب باب تازه اى در شناخت ادبیات روسیه گشوده است و ضمنِ بیان تأثیرپذیرى شاعران و نویسندگان روس از آثار برجسته شرقى، از جمله آثار فردوسى، سعدى و حافظ شعرهاى بسیارى را که پوشکین به راستى با مطالعه قرآن کریم و با تأثیرپذیرى از آن سروده، شناسانده است. مترجمان با حوصله و دقت مواردى را که شعر پوشکین به قرآن کریم اشاره دارد، یافته اند و آیه ها و شأن نزول آنها را در پایان هر شعر آورده اند (ص 74 به بعد).

این اثر به تصویرهایى از پوشکین و خانواده او، نیز دستنویس بعضى شعرهایش که گاه در حاشیه آنها نقشى پرداخته، آراسته است. همچنین در جاى جاىِ آن، نقاشى هایى دیده مى شود که شاعر از چهره خویش یا قهرمانان آثارش و یا دکابریست ها کشیده است. باید گفت که این اثر در مجموع یکى از آثار مفید در شناخت ادبیات جهان به شمار مى رود و در نوعِ خود کارى تازه است.